Alergia pokarmowa u psa – dlaczego diagnostyka jest trudniejsza, niż wydaje się właścicielom

W ostatnich latach temat alergii pokarmowych pojawia się w gabinetach weterynaryjnych coraz częściej. Opiekunowie obserwują rozmaite problemy skórne, nawracające infekcje uszu czy zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego i bardzo szybko zaczynają podejrzewać „uczulenie na karmę”. Problem polega na tym, że nie każda reakcja organizmu na pokarm jest alergią, a sam temat żywienia psów z alergiami obrósł naprawdę grubą warstwą mitów, podejrzeń, uproszczeń i zaleceń zaczerpniętych z sieci. Jak jest naprawdę? Kiedy alergia to rzeczywiście TA alergia?

Bardzo często do specjalisty trafia pies, który przez wiele miesięcy otrzymywał wciąż nowe karmy określane jako „hipoalergiczne”. Właściciele nie mając pewności, jakie źródło białka stanowi problem eliminowali kolejno kurczaka, później wołowinę, następnie zboża, a mimo to problem nawracał. Karmy zmieniały się co parę tygodni, a nawet częściej, wprowadzane były porcja po porcji bez stosowania zasady proporcjonalnego przejścia – na to wszystko do zaobserwowanego wcześniej świądu dołożyły się problemy metaboliczne, przewlekła niestrawność, apatia i pogorszenie samopoczucia u psa. Uwaga – warto zapamiętać – sam świąd skóry nie jest jeszcze rozpoznaniem alergii, a nawet jeśli tak jest to nie zawsze alergenem musi być kurczak. Ale po kolei.

Alergia pokarmowa jest obecnie uznawana za jedną z najczęstszych przyczyn pojawiania się symptomów skórnych u psów – zaraz obok atopowego zapalenia skóry i alergicznego pchlego zapalenia skóry. Może wystąpić w każdym wieku niezależnie od płci czy rasy, choć częściej obserwuje się ją u niektórych predysponowanych ras psów, między innymi u west highland white terierów, bokserów, mopsów, owczarków niemieckich czy rhodesian ridgebacków.

Dermatologiczne objawy alergii pokarmowej bywają szczególnie uciążliwe dla zwierząt sportowych i pracujących, ale też dla psów lękliwych, reaktywnych, dla szczeniąt, suk ciężarnych i karmiących oraz psów starszych oraz w okresie rekonwalescencji pozabiegowej. Przewlekły świąd, dyskomfort wynikający ze stanów zapalnych skóry czy stany zapalne uszu pogarszają koncentrację, zwiększają poziom stresu i realnie wpływają na obniżony komfort zwierzęcia. Właśnie dlatego o żywieniu psów z alergiami należy mówić znacznie szerzej niż tylko w kontekście wyboru odpowiedniej karmy.

Nie każda reakcja na pokarm jest alergią

Jednym z najczęściej popełnianych błędów jest wrzucanie wszystkich niepożądanych reakcji na pokarm do jednego worka i określanie ich mianem alergii. Tymczasem alergia pokarmowa i nietolerancja pokarmowa to dwa zupełnie różne problemy, choć objawy mogą wyglądać bardzo podobnie.

Alergia pokarmowa ma podłoże immunologiczne. Oznacza to, że układ odpornościowy rozpoznaje określony składnik pokarmowy jako zagrożenie i uruchamia specyficzną reakcję obronną organizmu na dany alergen. Najczęściej udział biorą w niej białka lub glikoproteiny. Reakcja może mieć charakter natychmiastowy, związany z przeciwciałami IgE, ale również opóźniony i bardziej złożony immunologicznie.

Z kolei wspomniana również nietolerancja pokarmowa nie angażuje układu odpornościowego. Wynika najczęściej z zaburzeń metabolicznych, niedoborów enzymatycznych lub najzwyklejszej, indywidualnie rozwiniętej nadwrażliwości na określone składniki diety.

W praktyce objawy obu problemów mogą wyglądać bardzo podobnie, diagnozowanie rzeczywistej przyczyny to złożony i czasochłonny proces, który wymaga zaangażowania zarówno lekarzy weterynarii, dietetyków, jak i samych właścicieli. Niestety wielu opiekunów czworonożnych pupili oczekuje szybkiej i konkretnej odpowiedzi – natychmiastowego wskazania składnika, który „uczula psa”. Tymczasem dermatologia i dietetyka kliniczna bardzo rzadko działają w tak prosty sposób.

Dlaczego organizm zaczyna reagować na pokarm?

Współczesna dermatologia i gastroenterologia weterynaryjna coraz więcej uwagi poświęcają roli bariery jelitowej oraz mechanizmom tolerancji immunologicznej. U zdrowego psa przewód pokarmowy nie pełni wyłącznie funkcji trawiennej. To również bardzo istotny element naturalnej i pierwszej linii ochrony organizmu przed nadmierną reakcją układu odpornościowego na składniki obecne w pokarmie.

Prawidłowo funkcjonująca błona śluzowa jelit ogranicza przenikanie dużych cząsteczek, a obecne w przewodzie pokarmowym przeciwciała IgA pomagają neutralizować potencjalne alergeny. Jeśli dochodzi do zaburzenia integralności bariery jelitowej lub nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej, organizm może zacząć reagować zbyt intensywnie na składniki, które wcześniej bardzo dobrze tolerował. Objawy mogą pojawić się zarówno krótko po spożyciu pokarmu, jak i po wielu godzinach, a nawet po kilku dobach.

Hypoallergenic – czy to znaczy, że działa?

Rosnąca liczba pacjentów z podejrzeniem alergii sprawiła, że rynek karm weterynaryjnych i specjalistycznych wyraźnie rozwinął się w kierunku dietoterapii alergii pokarmowych. Co to oznacza dla właścicieli psów? Obecnie znacznie częściej spotykają się oni z powszechnie dostępnymi dietami linii hypoallergenic lub opartymi na hydrolizatach białkowych w formie produktów „mono”, czyli wykorzystujących tylko jedno wybrane źródło dobrze tolerowanego białka o niskim prawdopodobieństwie uczulającym.

Proces hydrolizy prowadzi do rozbijania białek na mniejsze fragmenty, co jednocześnie zmniejsza prawdopodobieństwo rozpoznania ich przez układ odpornościowy jako potencjalne alergeny. Ogranicza – ale nie eliminuje całkowicie i to warto podkreślić. Część właścicieli traktuje dietę opartą na białku hydrolizowanym jak rozwiązanie ostateczne i gwarancję sukcesu terapeutycznego. Tymczasem skuteczność takich diet zależy między innymi od stopnia hydrolizy, jakości przeprowadzonego procesu technologicznego, zachowanego poziomu czystości linii produkcyjnej oraz czynnika, o którym mówi się coraz więcej, a mianowicie ryzyka zanieczyszczeń krzyżowych. Białko hydrolizowane ma z pewnością mniejsze potencjalne właściwości alergenne niż białko niehydrolizowane, jednak nie oznacza to całkowitego wyeliminowania ryzyka reakcji immunologicznej.

Dlaczego nawet dobrze dobrana dieta czasem nie działa?

Istotnym czynnikiem ryzyka wystąpienia alergii u psów jest problem niezamierzonej obecności innych białek w karmach komercyjnych. Do zanieczyszczeń może dochodzić na różnych etapach produkcji – już na wczesnym etapie transportu poszczególnych surowców, w czasie ich magazynowania, jak i podczas głównego procesu technologicznego.

Dla zdrowego psa niewielkie ilości obcego białka zwykle nie mają większego znaczenia. Jednak w przypadku pacjentów z nadwrażliwością pokarmową nawet śladowe ilości alergenu mogą utrudniać ocenę skuteczności diety eliminacyjnej – tzw. złotego standardu rozpoznawania alergii pokarmowej. I tu pojawia się problem nazywany przeze mnie w codziennej praktyce zanieczyszczeniem diety. Zdarza się bowiem, że pies otrzymuje prawidłowo dobraną, skrupulatnie przeanalizowaną i zbilansowaną do potrzeb dietę, a mimo to poprawa nie następuje. Dlaczego? Zwykle źródłem problemu okazują się „zatajone” w rozmowach z dietetykiem smakołyki, preparaty smakowe, gryzaki albo „niewinne”, około obiadowe dokarmianie przez domowników. „Tylko jeden smaczek” potrafi skutecznie zaburzyć cały proces diagnostyczny i sprawić, że nawet po kilku tygodniach nie będzie wiadomo, czy wybrana dietoterapia naprawdę działa.

Reakcje krzyżowe – problem, o którym mówi się zbyt rzadko

Organizm nie zawsze reaguje wyłącznie na konkretny składnik zapisany na etykiecie karmy. Czasem problemem okazują się białka o bardzo podobnej strukturze przestrzennej. Tak powstają reakcje krzyżowe. Pies uczulony na jeden rodzaj białka może reagować również na inne źródła pokarmowe o podobnej budowie. Zjawisko to obserwuje się między innymi pomiędzy wybranymi gatunkami drobiu i ryb lub trio wołowiny, jagnięciny i mleka krowiego. Cóż… Można się pogubić. Zwłaszcza wtedy, gdy pies nigdy wcześniej nie jadł konkretnego rodzaju mięsa – wówczas opiekun zakłada, że będzie ono bezpieczne. Tymczasem organizm może silnie zareagować również na białka o zbliżonej strukturze przestrzennej, odpalając dotkliwe objawy alergii.

Jak mogą wyglądać objawy alergii pokarmowej u psa?

Najbardziej charakterystycznym objawem alergii pokarmowej jest oczywiście przewlekły świąd skóry, który zwykle nie wykazuje sezonowości i często słabo odpowiada na leczenie środkami farmakologicznymi, takimi jak glikokortykosteroidy.

Najpierw pojawia się sporadyczne wylizywanie łap, okolic międzypalcowych i coraz silniejsze drapanie. Do tego dochodzi intensywne zaczerwienienie łap, pach i pachwin, niekiedy też okolic brzusznych oraz wyłysienia. Następnie dają o sobie znać nawracające infekcje uszu i konieczne są coraz częstsze wizyty w gabinecie weterynaryjnym. Czasami pojawiają się też niejednoznaczne objawy, trudniejsze do sklasyfikowania, a właściciel zaczyna desperacko szukać „złotej karmy”, która raz na zawsze rozwiąże dotkliwy i męczący dla psa problem.

U niektórych psów problemom skórnym towarzyszą również objawy ze strony przewodu pokarmowego takie jak wzdęcia i gazy, nadmierne przelewania, nawracające biegunki. U jednego czworonoga ostatecznie dominują objawy dermatologiczne, u innego problemy gastroenterologiczne, a u kolejnego oba te problemy występują jednocześnie i to utrudnia obrazowanie kliniczne oraz szybkie postawienie trafnej diagnozy.

Od czego trzeba zacząć diagnostykę?

W analizie problemu najważniejsza jest odpowiedź na pytanie: czy pies rzeczywiście reaguje na składnik pokarmowy? Czy problemem nie jest przypadkiem niezdiagnozowane dotąd atopowe zapalenie skóry, alergiczne pchle zapalenie skóry albo wtórna infekcja skóry? Przed rozpoczęciem szerszej diagnostyki alergii pokarmowej każdorazowo konieczne jest wykluczenie innych przyczyn świądu oraz odpowiednie opanowanie wtórnych infekcji dermatologicznych.

Testy alergiczne – czy to rzeczywiście ma sens?

Temat testów alergicznych wzbudza liczne kontrowersje i pod tym kątem przez lata nic się nie zmieniło. Mimo dużej popularności testów komercyjnych, które wykonują laboratoria to nadal dieta eliminacyjno-prowokacyjna pozostaje jedyną wskazywaną przez specjalistów metodą wiarygodnego potwierdzenia alergii pokarmowej u psa.

Oczywiście, że łatwiej byłoby wykonać jedno konkretne badanie krwi, które umożliwi uzyskanie gotowej odpowiedzi już po kilku dniach. Jednak aktualne wytyczne weterynaryjne są jasne – testy serologiczne oraz inne komercyjne metody diagnostyczne nie powinny stanowić podstawy rozpoznania alergii pokarmowej. Nawet jeśli właściciele decydują się na wykonanie tych badań, ostatecznie interpretacja ich wyników zawsze wymaga zestawienia z dogłębnym wywiadem, obserwacją objawów klinicznych oraz oceną reakcji organizmu na dietę eliminacyjną. Istotne jest też wykonanie takiego testu w odpowiednim momencie, czyli wówczas kiedy nie jest stosowane leczenie farmakologiczne (z zastosowaniem kortykosteroidów) oraz we właściwym czasie z punktu widzenia oczekiwanego stężenia przeciwciał (ekspozycja na alergen). Problem pojawia się również, gdy pacjenta mogą uczulać inne alergeny niż te zastosowane w wybranym teście np. fragmenty naskórka, rzadkie rodzaje pyłków, środki chemiczne, itp. 

Dieta eliminacyjna – najważniejszy etap diagnostyki

Tak jak już wcześniej wspomniałam, dieta eliminacyjno-prowokacyjna nadal pozostaje złotym standardem rozpoznawania alergii pokarmowej w diagnostyce weterynaryjnej. Jej podstawą jest stosowanie żywienia opartego na sumiennie wyselekcjonowanych składnikach, których pies wcześniej nie spożywał w żadnej postaci lub które (według najnowszych badań) mają ograniczony potencjał immunogenny.

Wybierając dietę gotową, pełnoporcjową, dietetycy chętnie sięgają po wysokiej jakości karmy monobiałkowe o prostym, transparentnym składzie, pozwalające realnie kontrolować źródło białka obecnego w diecie. Inną, gotową możliwością są diety hipoalergiczne oparte na surowcach human grade i powstające w nowoczesnych procesach produkcji. Ale to nie jedyna opcja, dietę eliminacyjną można prowadzić w oparciu o pokarm gotowany, zbilansowany indywidualnie do potrzeb czworonoga.

Co ciekawe, w wielu prowadzonych dotąd przypadkach dieta eliminacyjna pozwoliła mi na ustabilizowanie reakcji organizmów psów oraz przejście na wysokiej jakości karmy bytowe, nieopisane jako „hypoallergenic” czy „monobiałkowe” – po prostu po ustaleniu alergenu mogliśmy wspólnie z opiekunami wybrać produkt wolny od składników niepożądanych, pełnowartościowych, wysoce smakowity, bo pełen dobrych, alternatywnych źródeł mięsa.

Okres stosowania diety eliminacyjnej powinien wynosić minimum 6–8 tygodni. To właśnie tutaj opiekunowie najczęściej popełniają błąd. Po dwóch lub trzech tygodniach, gdy poprawa nie jest jeszcze czytelna, ale reakcje obronne organizmu wydają się słabnąć, zaczynają oni ponownie eksperymentować z karmą lub dokładają kolejne dodatki – „smaczki na próbę”. Tymczasem organizm potrzebuje po prostu czasu na wyciszenie, ocenę nowej diety i adaptację.

Podstawową zasadą diety eliminacyjnej jest stopniowe wprowadzanie, aby ograniczyć ryzyko wystąpienia zaburzeń żołądkowo-jelitowych związanych z nagłą zmianą sposobu żywienia. Dużą zaletą podczas wdrażania procesu eliminacji jest wcześniejsze ograniczone żywienie psa. Im mniej zróżnicowanych składników pies otrzymywał wcześniej, tym łatwiej jest dietetykowi dobrać nowe, czyste i bezpieczne dla czworonoga źródło białka na pierwsze próby eliminacji potencjalnego alergenu.

Po co wykonuje się próbę prowokacyjną?

Jeżeli po wprowadzeniu i utrzymaniu przez ściśle określony czas diety eliminacyjnej dochodzi do ustąpienia objawów klinicznych, kolejnym etapem powinna tzw. prowokacja. Polega ona na stopniowym, ostrożnym wprowadzaniu pojedynczych składników, które wcześniej były obecne w codziennej diecie psa. Kluczem jest uważna obserwacja i właściwa ocena reakcji organizmu na powtórnie podany składnik – właśnie dlatego postępowanie prowokacyjne to zadanie specjalisty, nie powinno się próbować samodzielnego podawania znanych już psu kąsków, bo brak wiedzy może przyczynić się do pogorszenia stanu zdrowia psa i konieczności rozpoczęcia całego procesu diagnostyki od początku.

Ponowne pojawienie się objawów alergii po wprowadzeniu znanego i podawanego wcześniej składnika diety może wskazywać na to, że to właśnie on odpowiada za silne reakcje alergiczne u zwierzęcia. Należy pamiętać, że nie wszystkie objawy nawracają od razu, mogą wystąpić dopiero po paru godzinach, jak i dopiero po kilku dniach, dlatego istotne jest pozostawienie „długiego okna” na reakcję i świadome rozłożenie kolejnych prób prowokacyjnych w czasie tak, by ewentualna, zaobserwowana reakcja organizmu zawsze była czytelną odpowiedzią na konkretną minimalną zmianę w diecie. Wielu właścicieli po uzyskaniu poprawy boi się ponownego prowokowania organizmu psa, co jest całkowicie zrozumiałe. Jednakże pomijając ten ważny etap bardzo trudno jest jednoznacznie potwierdzić, który składnik diety odpowiada za dotkliwe dolegliwości u czworonoga.

Nie istnieje jedna dieta dobra dla każdego psa

W dietoterapii pacjentów z alergiami nie istnieje jeden uniwersalny model żywienia odpowiedni dla każdego psa, który przynosi cudowne ozdrowienie. Ogromne znaczenie ma indywidualne podejście do pacjenta, dokładny wywiad żywieniowy i świadoma analiza wcześniejszego sposobu karmienia zarówno przed postawieniem jakiejkolwiek diagnozy, jak i w kontekście wyboru diety terapeutycznej. Ma to szczególne znaczenie w przypadku psów sportowych i pracujących, u których odpowiednio zbilansowana dieta wpływa nie tylko na przywrócenie zdrowia, ale również na zwiększenie wydolności, skuteczniejszą regenerację powysiłkową oraz poprawę ogólnego komfortu pracy. 

Ważnym aspektem wyboru diety dla pracującego psa z alergią, którego aktywność fizyczna wyraźnie przekracza normę, jest smakowitość spożywanych posiłków. I tu pojawia się problem z karmami "hypoallergenic", których smakowitość bywa wyraźnie obniżona z uwagi na specyficznie formułowany skład. Czy to w ogóle możliwe, by dało się pogodzić terapię alergii pokarmowej z potrzebą zapewnienia wysokiej smakowitości pokarmu, wysokim zapotrzebowaniem energetycznym i zaspokojeniem szczególnych potrzeb fizjologicznych psów sportowych? Tak! Rynek pet-food oferuje najróżniejsze karmy suche, półwilgotne i mokre dla psów wysoce aktywnych, które pozwalają skutecznie omijać zarówno potencjalne alergeny, jak i te wskazane w procesach diagnostycznych. Do najczęściej stwierdzanych alergenów u psów wciąż zalicza się białko drobiowe, wołowe, sojowe, mleko krowie, jaja, wybrane ryby oraz rozmaite zboża z pszenicą na czele. Dzięki tej liście łatwo możemy wyeliminować ze składu niebezpieczne składniki, zastępując je alternatywnymi: wieprzowiną, dziczyzną, mięsem ze strusia czy koźliną oraz tapioką, ziemniakami lub batatami. 

Znając historię żywieniową pacjenta, jego poziom aktywności oraz rzeczywiste potrzeby organizmu można dobrać taką metodę żywienia, która będzie jednocześnie bezpieczna, dobrze tolerowana i możliwa do utrzymania przez właściciela w dłuższej perspektywie. Bo właśnie w tym kryje się prawdziwy klucz do sukcesu – nie w szukaniu „cudownej karmy”, ale w zwiększonej świadomości, konsekwencji i cierpliwości opiekuna.

Artykuł zredagowany, w wersji pierwotnej po raz pierwszy został opublikowany w maju 2015 roku w magazynie zoologicznym Dog&Sport.